11
Jun
2019

მოდი, დავიწყოთ მომავლით (გაგრძელება) – რევაზ კოპალაძის #აზრები

11 Jun 2019

M2
M2


ადამიანის ანატომიის ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური დეტალი, თუ მას ადამიანისმაგვარ მაიმუნებს და სხვა პრიმატებს შევადარებთ, არის სკლერა, თვალის თეთრი გარსი. პრიმატების სკლერა თითქმის შეუმჩნეველია, ხოლო ადამიანისა სასიგნალო კოცონივით ანათებს, რითაც დამკვირვებელს მზერის მიმართულებას ატყობინებს და, ამგვარად, ადვილად ამოსაცნობს ხდის მის ჩანაფიქრს. ერთი შეხედვით, გაუგებარია, რატომ განავითარა ევოლუციამ ეს თავისებურება – ჩვენი ზრახვების ამოცნობა ხომ დიდ უპირატესობას ანიჭებს მეტოქეს. იმისთვის, რომ ბუნებრივ გადარჩევას აღნიშნული თავისებურების განვითარება და შენარჩუნება გამოეწვია, მას ნაკლოვანების მაკომპენსირებელი დიდი უპირატესობა უნდა ჰქონოდა. როგორც ჩანს, ყველაფრის თავი და თავი ადამიანის სოციალური ბუნებაა: შეამჩნიო და მიხვდე, რაზე ფიქრობს ჯგუფის სხვა წევრი, დიდი სარგებლობის მომტანი აღმოჩნდა.

ამრიგად, თვალის თეთრი გარსი თავისებურებაა მაღალი სოციალურობისა და თანამშრომლობისკენ მიდრეკილი სახეობისა, რომლის წარმატებაც ფიქრებისა და აზრების სხვისთვის გაზიარებაზეა დამოკიდებული.

ადამიანის სოციალურობას, წესისამებრ, კულტურულ მოვლენად მიიჩნევენ, რომელსაც საფუძველი ბავშვობაში ეყრება, მაშინ, როდესაც ბავშვს ქცევის წესებს ასწავლიან. ბოლოდროინდელმა აღმოჩენებმა ცხადყო, რომ სინამდვილეში ყველაფერი სხვაგვარად ყოფილა: ადამიანის სოციალურობა ყალიბდებოდა ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად და ჩამოყალიბდა როგორც გადარჩენისთვის აუცილებელი მთავარი თვისება. სოციალურობა ჩაქსოვილია ჩვენს ფიზიოლოგიაში სკლერის სითეთრით და ლოყების შეფაკვლის ფენომენით, ასახულია ნეიროჰორმონ ოქსიტოცინსა და ენაში – საკუთარ თავთან საუბარს ხომ არავითარი აზრი არ აქვს. რაც შეეხება ოქსიტოცინს, ის წარმოშობს ნდობას ჯგუფის წევრებს შორის („ჩვენ“) და, იმავდროულად, ააქტიურებს „უცხოსგან“ თავდაცვის ინსტინქტს. აქვე უნდა ითქვას, რომ ეს მხოლოდ ფიზიოლოგიური იმპულსია. მასში კორექტივები შეაქვს სოციოკულტურულ გარემოს, რომელიც ადგენს სოციალური ურთიერთობების საზღვრებს – საზღვრებს „ჩვენსა“ და „სხვებს“ შორის. გარკვეული თვალსაზრისით, კაცობრიობის მთელი ისტორია შეიძლება წარმოვიდგინოთ როგორც „ჩვენ“ ცნების გაფართოების და „სხვების“ დავიწროების (ან პირიქით) ისტორია. ერთ-ერთი ყველაზე ტიპობრივი და, იმავდროულად, ფართო სივრცე ერი და სახელმწიფოა, თუმცა ახალი ისტორიის განმავლობაში „ჩვენ“ ცნების საზღვრები შეუჩერებლად ფართოვდება – დასავლეთი ევროპა, ისლამური სამყარო და ა.შ.

ჩემი მოკრძალებული აზრით, უახლოეს მომავალში აქტუალური გახდება სოციალურობა და „ჩვენ“ ჯგუფის თითქმის უსაზღვრო გაფართოება. მკაფიოდ რომ მოვნიშნო საუბრის თემა, მაგალითს მოვიყვან: 2018 წლის 19 თებერვალს ნიგერიის ქალაქ დაფჩიდან ბოკო ჰარამის ტერორისტული დაჯგუფების წევრებმა გაიტაცეს 11-დან 19 წლამდე ასაკის 110 მოსწავლე გოგო. ამ ამბავმა მთელი მსოფლიო შეძრა. „გარდიანით“ დაწყებული, „უოლ სტრიტ ჯორნალითა“ და „აიპიენით“ დამთავრებული, ყველა გაიძახოდა: „დღეს ჩვენც დაფჩიელები ვართო“. აღარაფერს ვიტყვი სამხედრო დახმარებასა და დიპლომატიურ ძალისხმევაზე. ამ ისტორიაში, ერთი შეხედვით, არაფერია განსაკუთრებული, თუმცა სულ რამდენიმე ათეული წლის წინ ეს ამბავი ასე ფართოდ ცნობილი არ გახდებოდა და რომც გამხდარიყო, ასეთი მასშტაბის რეზონანსს ვერ გამოიწვევდა.

ადამიანებს გაუმძაფრდათ აგრესიის მიუღებლობა და ბოლო ნახევარი საუკუნეა, ძალადობის მნიშვნელოვანი კლების ტენდენციაც შეინიშნება. შესაძლოა, შეიცხადოთ: როგორ თუ კლების?! ყოველ ნაბიჯზე ძალადობა გვხვდებაო. საქმეც ეს არის: წესისამებრ, თვალში გვხვდება ის, რაც უჩვეულოა, თორემ ყოფითს და ყოველდღიურს ვერც კი ვამჩნევთ. ძალადობა უჩვეულო მოვლენად იქცა და ამიტომაც იქცევს ყურადღებას.

ჩემი მოწაფეობის წლები 90-იანებს დაემთხვა, როცა ძალადობა ისეთი ჩვეულებრივი და ყოფითი რამ იყო, რომ ამ ფორმით მასზე მსჯელობა სასაცილო იქნებოდა. შეიძლება ითქვას, რომ ყველა ყველაზე ძალადობდა: ჩაგვრის მსხვერპლი იმავდროულად თვითონვე იყო სხვისი, უფრო სუსტის მჩაგვრელი, ხოლო ის, ვინც ჩაგვრის ობიექტს ადამიანებს შორის ვერ პოულობდა, ან ბაყაყების გაკვეთით იოხებდა გულს, ან ვერის ბაღში ძაღლებს აჩხუბებდა. მომავალში სოციალურობის ხარისხობრივი ცვლილება და „ჩვენ“ ჯგუფის გაფართოება ძალადობის მიუღებლობას კიდევ უფრო გაამძაფრებს.

მოდი, ორი სიტყვით განვმარტავ, რას ვგულისხმობ სიტყვებში „ჩვენ“ და სოციალურობა: ქრისტიანულ (და არამხოლოდ ქრისტიანულ) კულტურაში არსებობს უნივერსალური ზნეობრივი მაქსიმა: მოექეცი სხვას ისე, როგორც გინდა მოგექცნენ შენ. შთამბეჭდავი და დასამახსოვრებელი ფრაზაა. ის იმითაა მომხიბვლელი, რომ მაღალზნეობრივი ცხოვრებისკენ მოწოდებასთან ერთად პრაგმატულობასაც გულისხმობს: თუ გინდა, სხვა კარგად მოგექცეს, თვითონვე უნდა მოექცე სხვას კარგად. ერთი შეხედვით, იდეალური მექანიზმია სოციოკულტურული თანაცხოვრებისთვის. მაგრამ, სამწუხაროდ, უთქმელადაც იცით, რომ არ მუშაობს.

ამ მაქსიმაზე საუბრისას აუცილებლად უნდა გაეცეს პასუხი მეტად საგულისხმო კითხვას: ვინ ითვლება „სხვად“? მაგალითად, ანტიკურ ხანაში ბერძნები საკუთარი თავის გარდა ყველას ბარბაროსებად მიიჩნევდნენ და არასდროს გაავრცელებდნენ მათზე ზნეობრივ კანონებს. იგივე შეიძლება ითქვას რომაელებზეც.

უამრავი ასეთი მაგალითის მოყვანა შეიძლება, მაგრამ თავს არ შეგაწყენთ და ერთით შემოვიფარგლები: ყველას მოგეხსენებათ მრავალსართულიანი სახლების სადარბაზოების სავალალო მდგომარეობა – სიბინძურე და მოუვლელობა, მაშინ როცა ბინები კეთილმოწყობილია და სისუფთავით ბრწყინავს. ალბათ, კიბის უჯრედის გარშემო სხვადასხვაფერად შეღებილი კედლები და ერთმანეთს ნახევარი მეტრით დაშორებული სხვადასხვაფერი მეთლახის კუნძულებიც შეგიმჩნევიათ. შესანიშნავი ილუსტრაციაა იმისა, რა ვიწროდ არის შემოფარგლული ჩვენთვის ცნება „ჩვენ“ – ერთ სართულზე მცხოვრები ადამიანები სადარბაზოს კედლების ფერზეც კი ვერ თანხმდებიან. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ვართ „ჩვენ“ და არიან „ისინი“. „ჩვენ“ ბინაა, ხოლო „ისინი“ – სადარბაზო.

მე თუ მკითხავთ, საქართველოს მთავარი პრობლემა „ჩვენ“ ჯგუფის უკიდურესი შეზღუდულობაა, რაც ქვეყნის დამოუკიდებლობის ისტორიის განმავლობაში მომხდარ მოვლენებს სევდიან სანახაობად აქცევს. ენობრივ ბალასტად იქცა ისეთი სიტყვები, როგორიცა „კლანი“ და „დაჯგუფება“. აღარაფერს ვამბობ მოჭიდავეთა „ოჯახზე“. რაც უფრო მცირერიცხოვანი და შეზღუდულია „ჩვენ“ ჯგუფი, მით უფრო მეტი წინაპირობა არსებობს მანკიერებისა და თავგასულობისთვის. როგორც უკვე ვთქვი, მიუხედავად სოციალურობის ფიზიოლოგიური ბუნებისა, „ჩვენსა“ და „სხვებს“ შორის საზღვრებს ადგენს სოციოკულტურული გარემო, რომელიც ჩემი სტატიისთვის განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენს.

აქვე უნდა გავიხსენოთ, რომ აღნიშნული საკითხების შესწავლის დიდი ტრადიცია არსებობს ქრისტიანულ თეოლოგიაში. თომა აქვინელი ადამიანს განიხილავს, როგორც არსებას, რომელიც იმთავითვე საზოგადოებრიბრივი ცხოვრებისთვის არის განსაზღვრული – animal sociale ან animal politicum. ეს თავისთავად ძალზე სერიოზულ ძვრას წარმოადგენდა შუა საუკუნეების ევროპული აზროვნებისათვის, რომელიც ადამიანს განიხილავდა უმალ თეოლოგიური თვალთახედვით, ვიდრე სოციალურით. ეს ერდგვარად მოულოდნელიც იყო ასეთი თვალსაჩინო თეოლოგისაგან. ადამიანი, როგორც საზოგადოებრივი არსება ერთგვარად იგნორირებული იყო ქრისტიანულ თეოლოგიურ აზროვნებაში და მისი თემატიზება ძალზე მნიშვნელოვანი იმპულსი გახლდათ როგორ საკუთრივ ქრისტიანული აზროვნებისათვის, ისე მთელი შემდგომი სოციალური მეცნიერებებისათვის.

ამ თემაზე უსასრულოდ შეიძლება მსჯელობა, თუმცა მოდი, ვკონცენტრირდეთ მე-20 საუკუნის, ჩემი აზრით, ერთ-ერთ უდიდეს მოაზროვნეზე – ჰანა არენდტზე. აქვე ვიტყვი, რომ არენდტი არ არის ფუტუროლოგი და არ წინასწარმეტყველებს მომავალს. ეს ჩვენ გვაქვს ამბიცია, მისი შეხედულებები განვავრცოთ და ცალი თვალით შევიჭყიტოთ მომავლის შესაძლო სოციოკულტურულ გარემოში.

ჰანა არენდტმა კარგად იცოდა, რომ „კაცის ტვინი მაინც სულ სხვაა“ და გადაწყვიტა, თავისი ცხოვრება ძალადობისა და ტოტალიტარიზმის შესწავლისთვის მიეძღვნა. თუ ცხოვრებას შეიძლება თავგადასავალი დავარქვათ, ჰანას ცხოვრება სწორედ ასეთი გახლდათ. ებრაული წარმოშობის მეცნიერი დაიბადა და განათლება მიიღო გერმანიაში. მისი მასწავლებლები იყვნენ დიდი მეცნიერები მარტინ ჰაიდეგერი და კარლ იასპერსი. ავი ენები იმასაც ამბობდნენ, რომ ჰანას რომანი ჰქონდა ჰაიდეგერთან. წარმომავლობის გამო და ანტინაცისტური საქმიანობის ბრალდებით ჰანა საკონცენტრაციო ბანაკში აღმოჩნდა, მაგრამ სიკვდილს გადაურჩა და პარიზში გაქცევა მოახერხა, საფრანგეთის ოკუპაციის შემდეგ საცხოვრებლად ლისაბონში გადავიდა. ბოლოს კი, როგორც ჟანრის კლასიკა მოითხოვს, ნიუ-იორკში აღმოჩნდა. იმ დროისთვის ჰანა უკვე ცნობილი მეცნიერი იყო, რომლის ბიბლიოგრაფია ათეულობით წიგნს და სტატიას ითვლიდა.

1960 წელს ჟურნალმა „ნიუ იორკერმა“ ჰანა არენდტი კორესპონდენტად გაგზავნა ისრაელში, ერთ-ერთ ყველაზე გახმაურებულ სასამართლო პროცესზე დასასწრებად. ასამართლებდნენ ნაცისტ დამნაშავეს, გესტაპოს მაღალჩინოსან ადოლფ ეიხმანს. ჰანა არენდტის წიგნმა „აიხმანი იერუსალიმში: ბოროტების ბანალურობა“ (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil), რომელიც ამ პროცესის გავლენით დაიწერა, თავდაყირა დააყენა სოციალური მეცნიერებები და უზარმაზარი გამოხმაურება პოვა. მეცნიერის მთავარი კონცეფცია ბოროტების ბანალურობაა. რამდენიმე წლის წინ ბოროტების სწორედ ასეთმა დახასიათებამ მიიქცია ჩემი ყურადღება. ისეთი მასშტაბის ბოროტებას, როგორიცაა ჰოლოკოსტი და 37 წლის რეპრესიები, თითოეული ჩვენგანი ქვეცნობიერად უკავშირებს კონკრეტულ ადამიანებს – სტალინს, ჰიტლერს – და აღიქვამს ერთჯერად მოვლენად, რომელსაც ანალოგი არ გააჩნია. არენდტმა კი ბოროტებას მოხსნა იდუმალებისა და დემონურობის საბურველი და თქვა, რომ ასეთ დიდ ბოროტებაშიც კი არაფერია განსაკუთრებული; ის ბანალურია და მასში არა რომელიმე კონკრეტულ ადამიანს, არამედ მთელ საზოგადოებას მიუძღვის ბრალი.

სტატიის წერისას შემთხვევით გადავაწყდი არენდტის ერთ-ერთ ბოლო ინტერვიუს, სადაც ის კონკრეტული მაგალითის საფუძველზე განმარტავს თავის კონცეფციას:

მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანელი პუბლიცისტი ერნსტ იუნგერი შეხვდა გერმანელ ფერმერს, რომლის მეურნეობაშიც ტყვედ ჩავარდნილი ჯარისკაცები მუშაობდნენ. ისინი შიმშილით იხოცებოდნენ – ძნელი წარმოსადგენი არ არის, რა პირობებში ეყოლებოდათ გერმანელებს სამხედრო ტყვეები. ფერმერმა იუნგერს უთხრა: „კი მაგრამ, ისინი ხომ ნამდვილი ცხოველები არიან – შეხედეთ, საქონელივით ჭამენ საჭმელს“. მოგვიანებით იუნგერი წერდა: „იფიქრებდით, რომ გერმანელ ხალხს ეშმაკი ჩაუსახლდაო“. სინამდვილეში ამ ამბავში არაფერი ყოფილა „დემონური“. პირიქით, მასში ჩვეულებრივი სისულელე გამოსჭვიოდა. ადამიანი უბრალოდ ვერ ამჩნევდა, რომ სხვა ადამიანები შიმშილით იხოცებოდნენ და ვერ ხვდებოდა, რომ მათ ადგილას ყველა ასე მოიქცეოდა… აიხმანი საკმაოდ ჭკვიანი იყო, მაგრამ ამ საკითხში სრულიად ჩლუნგი (Dummheit) აღმოჩნდა და სწორედ ეს სიჩლუნგეა შემაძრწუნებელი (Empörend). ბანალურობაც სწორედ ამას გულისხმობს. ბოროტებაში არაფერია ზებუნებრივი – ეს არის ჩვეულებრივი უუნარობა, წარმოიდგინო რას გრძნობს სხვა ადამიანი, იმიტომ რომ ჩლუნგი ხარ.

სასამართლო პროცესზე SS-ის ყოფილი ობერშტურმბანფიურერის ჩვენებამ დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა არენდტზე. ბრალდების მხარის სიტყვას აიხმანმა დაახლოებით ასე უპასუხა: „აბა, მე რა ვიცი… პატარა კაცი ვარ, რაც მითხრეს, ის გავაკეთე. აუტკივარ თავს ხომ არ ავიტკივებდი?! უფროსები ეგენი იყვნენ და მეგონა, იცოდნენ, რასაც აკეთებდნენ. ცუდი რა ჩავიდინე?! კანონი ხომ არ დამირღვევია?! ასეთი ცხოვრება იყო მაშინ და ყველა ასე იქცეოდა“. ამ ერთი შეხედვით ყოფითმა და ჩვენს ყოველდღიურობაში ესოდენ გავრცელებულმა პოზიციამ შეძრა არენდტი (რასაც „კაცის ტვინი მაინც სულ სხვაა“ ვერ მოახერხებდა). რადიკალური ბოროტების გააზრებისას მეცნიერმა აღმოაჩინა, რომ ის სრულიად დეპერსონალიზებული და გაუაზრებელია. ამიტომაც არის ბანალური. ასეთი ბოროტება შეუძლებელია ჭანჭიკების – აიხმანების გარეშე და ხორციელდება უმეცრებით, შეუგნებლად. მათ უბრალოდ უარი თქვეს აზროვნებაზე და პიროვნებად ყოფნაზე – ამბობდა არენდტი.

ეს ისტორია მომავლის სოციოკულტურულ გარემოსთან დაკავშირებით გვაინტერესებს იმდენად, რამდენადაც სწორედ არენდტმა ჩაუყარა საფუძველი ბოროტების ანტიდოტზე მუშაობას, რომელიც სხვა არაფერია თუ არა „ჩვენ“ ჯგუფის გაფართოება და ადამიანის ფიზიოლოგიური თვისების, სოციალურობის, განვითარება. მართლაც, ძველი საბერძნეთის არისტოტელესეული დემოკრატიის შემდეგ, აგრარული საზოგადოებით დაწყებული და ინდუსტრიულით გაგრძელებული, ადამიანების ეკონომიკურ ინტერესებზე კონცენტრაციამ უკიდურესი კონფორმიზმი და საზოგადო/საქვეყნო საკითხების მიმართ გულგრილობა გამოიწვია. ადამიანის სოციალურობა და „ჩვენ“ ჯგუფი დავიდა ფრაზაზე, რომელსაც მე თვითონაც ხშირად ვიმეორებ: „ორი შვილი მყავს სარჩენი და იპოთეკა გადასახდელი, ჩემი გამჭირვებია; თავში ქვა გიხლიათ, მუცელში – სამართებელი“.

გემახსოვრებათ, რომ წინა წერილი, რომლის გაგრძელებასაც წარმოადგენს ეს სტატია, დამთავრდა იმით, რომ მე-20 საუკუნის არაერთი მეცნიერი მომავალში, ნაცვლად ამჟამად არსებული წარმომადგენლობითი დემოკრატიისა, პირდაპირი დემოკრატიის დამყარებას წინასწარმეტყველებდა. არენდტიც მათ რიცხვს მიეკუთვნება. პირდაპირი დემოკრატია ძველი ბერძნული ტრადიციაა, რომელსაც კონკრეტული სოციოკულტურული გარემო განსაზღვრავდა და თუ ის ორიოდე სიტყვით არ ავხსენით, არაფერი გამოგვივა: ადამიანი მხოლოდ მაშინ შეიძლება იყოს ბედნიერი, როცა არ სჭირდება მუშაობა; ფულის სანაცვლოდ რამის კეთება თავისუფალი ადამიანისთვის მიუღებელი და შეუფერებელია, – ფიქრობდნენ ძველი ბერძნები. – მხოლოდ მოცალეობის, უსაქმურობის ჟამს შეიძლება მიაღწიოს ადამიანმა ჰარმონიას. აქვე ვიტყვი, რომ ინგლისური სიტყვა school (სკოლა) ბერძნული scholea-სგან (მოცალეობა) წარმოიშვა. შესაბამისად, ბერძნები დროის გატარების საუკეთესო საშუალებად მიიჩნევდნენ თვითგანვითარებას, რასაც გამორიცხავდა მაშინდელი მონისა და ხელოსნის შრომა. თავისუფალი მოქალაქისთვის შესაფერისად მიიჩნეოდა საქმიანობის ტიპები, რომლებსაც, ბერძნების აზრით, მოჰქონდა საზოგადო სიკეთე და იძლეოდა განვითარების შესაძლებლობას: პოლიტიკა, სამხედრო საქმე, სპორტი და სწავლა.

ერთი შეხედვით შეიძლება მოგეჩვენოთ, რომ ბერძნებს შრომა არ უყვარდათ, რაც ძნელი დასაჯერებელია. სინამდვილეში მათ მიაჩნდათ, რომ დროის მხოლოდ მატერიალური დოვლათის დასაგროვებლად გამოყენება მისი ფუჭად ხარჯვის ტოლფასია. მათი თვალთახედვით, ნებისმიერი საქმიანობა ნებაყოფლობითი უნდა იყოს – აკეთო ის, რაც გინდა და არა ის, რასაც გაიძულებენ. საქმიანობა საფუძვლად უნდა ედოს თვითგანვითარებას (დახელოვნებას), იყოს მიზანდასახული და ითვალისწინებდეს საზოგადო სარგებელს.

ისეთი გულუბრყვილოც არ გეგონოთ, რომ შესაძლებლად მიმაჩნდეს მომავალში ამ ცხოვრების წესის დამკვიდრება, მაგრამ არენდტმა შეძლო, გაეთანამედროვეებინა ეს მოდელი; ყველა მისი ღირებულება გააერთიანა და გამოიყენა ადამიანის ბუნებრივი თვისება – სოციალურობა, რომელსაც სამოქალაქო პოზიცია დაარქვა. მომავლის საზოგადოების თითოეული წევრი იქნება სამოქალაქო პოზიციის მატარებელი და კონფორმიზმისგან თავისუფალი, რაც გამორიცხავს ვინმეს ხელში საზრისის მონოპოლიზაციას. საჯაროობას და საზოგადო საქმეში შეტანილ წვლილს დაეფუძნება ადამიანის რეპუტაცია და აღიარება. ეს თავისთავად არ მოხდება და დიდ ძალისხმევას მოითხოვს, მაგრამ თუ არ მოხდა, არანაირი მომავალი არ დადგება.

არენდტი ცოცხალი რომ ყოფილიყო და საქართველოში ეცხოვრა, აუცილებლად იქნებოდა ნატა ფერაძის და გოგი გვახარიას ფოლოუერი და ალბათ ზურაბ ჯაფარიძეზეც დაფიქრდებოდა, რომელმაც, მიუხედავად იმისა, რომ მისი ფეისბუქმეგობრების სიაში სამზარეულოს ზედაპირიც კი ირიცხება, მე დღემდე არ დამიმატა.

ბიოლოგიურ სახეობათა უმრავლესობა არ არის სოციალური. მათთვის ევოლუცია მხოლოდ ფიზიოლოგიურ ცვლილებებს იწვევს. ადამიანის სოციალურ ქცევას ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს, ვინაიდან სწორედ ის განაპირობებს მის სიცოცხლისუნარიანობას. მისი გადარჩენა შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ გადარჩება მთელი საზოგადოება, ხოლო საზოგადოების არსებობა მისი წევრების სოციალურ ქცევაზეა დამოკიდებული. სწორედ სოციალური ქცევის ტრანსფორმაციით ადაპტირდება საზოგადოება შეცვლილ გარემო პირობებთან. ნებისმიერ საზოგადოებას სოციალური ინსტიტუტები ადუღაბებს. საზოგადოებაში მიღებული ქცევის ნებისმიერი ნორმა, დაწყებული რიტუალური ცეკვით და დამთავრებული პარლამენტით, ინსტიტუტია. ინსტიტუტები ასახავს კულტურას და ისტორიას, მაგრამ მისი აგურები ადამიანის ქცევის ფორმებია. ამიტომ საზოგადო საკითხების მიმართ გულგრილობამდე, ვიღაცაზე ძალადობამდე, მანქანის ტროტუარზე გაჩერებამდე, ხის მოჭრამდე, ცხვირმონახოცი ხელის ხეზე შეწმენდამდე, აივნიდან ნაგვის გადმოყრამდე იმაზე უნდა დავფიქრდეთ, რამხელა ნეგატიური წვლილი შეაქვს ამ ყველაფერს „ჩვენს“ სოციოკულტურულ გარემოში.  

გაგრძელება იქნება

განხილვა