შესავალი
ჩვენ ვიმყოფებით ინფორმაციული ეპოქის სიმწიფის ხანაში. ეს ფაქტია – მიმოვიხედოთ ირგვლივ და ჩავიხედოთ “დივაისებში”. ინფორმაცია არის ყველგან და დიდი რაოდენობით. ინფორმაციის სიჭარბე და სწრაფად გავრცელებადობა, მომხმარებელს რეაგირების უნარს უქვეითებს. მათი ყურადღების მიქცევა უფრო და უფრო რთული ხდება. მეორე მხრივ, მუდმივად მზარდი კონკურენტული გარემო გავლენას ახდენს ინფორმაციის შემადგენლობაზე (კონტენტზე). როგორც ბიზნეს, ასევე საინფორმაციო მედია არხები ნარატივს სხვადასხვა “არომატიზატორებს” ამატებენ, ყურადღების უკეთ მისაქცევად. ხშირად ონლაინ ჟურნალ-ბლოგებში და ვიდეო არხებში კონტენტი მხოლოდ ყურადღებითვისაა შექმნილი, არანაირი ფუნქციური ღირებულებით დატვირთული. ამას თავისი მიზეზი აქვს, ყურადღება საკმაოდ ლიკვიდური რესურსია (ამაზე უკვე ვილაპარაკე, აქ). თუმცა ეს შესავალი მჭირდებოდა…
ის რაც ყველს ეხება (Facebook P2P)
გადავიდეთ Facebook-ზე – თავიდანვე მინდა ავღნიშნო, რომ არა ეს ეპოქა თავისი მახასიათებლებით და ინტერესებით, Facebook ვერ იქნებოდა ისეთი ძლიერი, როგორიც დღეს არის. გამომდინარე აქედან, Facebook-ის სიძლიერეს ჩვენ განვსაზღვრავთ, ჩვენივე ჩართულობით და დამოკიდებულებით.
თვალსაჩინოებისთვის მოვიყვან სტატისტიკურ მონაცემებს:
● Facebook-ს 1,180 მილიარდი აქტიური მომხმარებელი ყავს, ყოველწლიურად ეს ციფრი 17%-ით იზრდება.
● 1.15 მილიარდი ყოველდღიურად აქტიური მობაილ მომხმარებლები. 23%-იანი ზრდა ყოველწლიურად.
● 300 მილიონი ფოტო იტვირთება ყოველდღიურად.
● Facebook-ზე ყოველ 60 წამში – 293,000 სტატუსი იდება; 510,000 კომენტარი იწერება;
● 18-24 წლის მომხმარებლების 50% გაღვიძებისთანავე შედის Facebook-ზე.
Facebook-ის ზრდის და გაძლიერების პროცესი შეუქცევადია. ერთ-ერთ ინტერვიუში მარკ ცუკერბერგმა ისიც კი აღნიშნა, რომ Facebook-ის მისია შეიცვალა, რადგან მათ უკვე მიაღწეს Open and Connected მსოფლიოს (პირველადი მისიას).
მრავალწახნაგიანი ინფორამცია, რომელსაც Facebook-ი ყოველდღიურად მოხმარებლებისგან აგროვებს (Big Data), ეხმარება პატერნების და ტრენდების განსაზღვრაში. ეს არის ზუსტად ის სიძლიერე, რომელსაც ჩვენ ვაწვდით ნებაყოფილობით, ერთი შეხედვით უწყინარ “სოციალურ ქსელს”. ნეგატიური მხარე ამ ყველაფერში ისაა, რომ Facebook-ი საკმაოდ არასამართლიანდ იყენებს ამ ინფორმაციას. ადამიანიური ფსიქოლოგიური სისუსტეებით ხდება მომხმარებლების, უფრო სწორად user-ების მიზანმიმართული მანიპულირება. ამ მეთოდს გაცნობიერებულად თუ გაუცნობიერებლად ყველა ბიზნესი, კომპანია თუ სახელმწიფო ორგანო მიმართავს, თუმცა Facebook-ი მოწინავეა.
მაგალითი 1 – მომხმარებლების მუდმივი ონლაინ ჩართულობა:
Facebook-მა მსოფლიო დააპატარავა, ეს ფაქტია. დარწმუნებული ვარ ყველას გაგიგიათ ისტორიები ან თავად გიპოვნიათ ძველი კლასელები, უცხოეთში მცხოვრები ბავშვობის მეგობრები, წლობით უნახავი ნათესავები. Facebook-მა კომუნიკაცია აბსოლუტურად ახალ ეტაპზე გადაიყვანა და ეს ხშირად არის განხილვის და დავის საგანი. თუმცა ამ მაგალითში მინდა ყურადღება გავამახვილო ორ “პატარა” დეტალზე, რომლითაც Facebook-მა ონლაინ კომუნიკაციას Live-ის მსგავსი გახადა და პრივატულობა გააქრო. რაც უფორ ხშირი და ახლო კავშირია სუბიექტებს შორის სოც. პლათფორმის საშუალებით, მით უფრო ძლიერია ეს არხი. Messenger-ის ფუნქცია seen-მა კომუნიკაცია უფრო “დაამოტივირა” FB მეგობრებს შორის. შეტყობინების ნახვის შემდეგ მომხმარებელი “იძულებულია” მიიწეროს პასუხი, რადგან არ უნდა ჩათვალონ უტაქტოდ ან უპასუხისმგებლოდ. Seen ფუნქციასთან ერთად გაჩნდა მომხმარებლების online არ/ყოფნის მთვლელი. ანუ შესაძლებელი გახდა ვნახოთ ბოლოს როდის გახსნა მეგობარმა FB / Messenger აპლიკაცია, რის გამოც offline ყოფნამ ფუნქცია დაკარგა . Facebook-ს სურს, რომ კომუნიკაცია იყოს მაქსიმალურად ღია ორ მხარეს შორის, რაც თავისმხრივ ჩართულობას ზრდის.
მაგალითი 2- მომხმარებლის გადაწყვეტილებაზე გავლენის მოხდენა:
UX დიზაინერების ამოცანაა მოხმარებლის გამოცდილება მაქსიმალურად კომფორტული, ერგონომიკული და ინტუიტიური გახადონ. Facebook-ის შემთხვევაში ხშირად UX იმ დონეზეა “დახვეწილი,” რომ მომხმარებლის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ერევა, მომხმარებლისთვის გაუცნობიერებლად. აი მაგალითად, ავიღოთ სახის ამოცნობის (face recognition) სისტემა Facebook-ზე. ამ “ხელსაწყოს” საშუალებითაც ნებისმიერ ატვირთულ ფოტოზე ხდება მომხმარებლების ამოცნობა. ხოლო ყოველ ამოცნობილ სახეზე FB ავტომატურად იძლევა მონიშვნის შემოთავაზებას “Tag Tiko in this photo”. ფოტო მონიშვნის ავტომატიზირებით მომხმარებელი 1 კლიკითაა დაშორებული ისეთ ქმედებას, რომელიც შეიძლება განზრახული სულაც არ ჰქონდა. ასეთი გამარტივების შემდეგ მომხმარებელი თითქმის იმპულსურად ეთანხმება მოთხოვნას, – ამ შემთხვევაში ნიშნავს მეგობარს ფოტოზე.
მაგალითი 3 – მომხმარებლის ჩათრევა:
თითოეული წუთი გატარებული Facebook-ზე, კლიკი, მოწონება, გაზიარება და სხვა აქტივობა Facebook-ისთვის დამატებითი ინფორმაციაა მომხმარებელზე, რომელიც შემდგომ ფულად რესურსში კონვერტირდება. ამიტომაც სოც. მედია ინჟინრები მაქსიმალურად ცდილობენ რაც შიძლება მეტი დრო გაატარონ მომხმარებლებმა Facebook-ზე. ამ მიმართულებით ერთ-ერთ “ანკესს” ვიდეო კონტენტი წარმოადგენს. ბოლო პერიოდია FB-მა საკმაოდ განავითარა ვიდეოს ანალიზის სისტემა. ამ სისტემის საშუალებით Facebook-ის ალგორითმები ვიდეო კონტენტის იდენთიფიცირებას ახდენენ და შესაბამისად, აჯგუფებენ. ამიტომაც არის რომ FB-ზე 1 ვიდეოს ყურება არასოდეს მთავრდება 1 ვიდეოთი (აღნიშნული ტექნოლოგია Youtube-საც გააჩნია, თუმცა არა ისეთი რადიკალური, როგორიც Facebook-ს).
მაგალითი 4 – სოციალური დასტური:
ნებისმიერ ადამიანს გააჩნია მოთხოვნილება იყოს სოციუმის ნაწილი, მიიღოს დასტური და პოზიტიური ან თუნდაც ნეგატიური რეაქცია მის მიერ განხორციელებულ ქმედებაზე. რადგან თანამედროვე საზოგადოება საკუთარი დროის დიდ ნაწილს სოციალურ ქსელში ატარებს, “მოწონება”, “კომენტარი”, “გაზიარება” ა.შ. სოციალური დასტურის (social approval) აღმნიშვნელ ქმედებებად ჩამოყალიბდა. ეს განსაკუთრებით მას შემდეგ დადასტურდა, რაც Facebook-ს “რეაქციები” დაემატა. FB პოსტების განთავსების ალგორითმი გარკვეული პრინციპით ალაგებს კონტენტს საერთო კედელზე (news feed). როდესაც მომხმარებელი ტვირთავს პროფილის ახალ ფოტოს, იმ მომენტშივე ალგორითმმა იცის user-ისთვის ეს მნიშვნელოვანი მომენტია, იუზერი “დაუცველია” და შესაბამისად ითხოვს სოციალურ დასტურს. ამიტომაც მისი ფოტო უფრო ხანგრძლივად რჩება საერთო კედელზე, რათა მეგობრებმა მოიწონონ და დააკომენტარონ. Facebook-ის ეს უნარი და ძალა დღეს უკვე საკმაოდ სახიფათოა საზოგადოებისთვის. განსაკუთრებით კი იმ თაობისთვის რომლისთვისაც სულ მალე “Online”-სა და “Offline”-ს შორის ზღვარი ძალიან ზედაპირული და ბუნდოვანი იქნება.
Facebook-ის შემოსავლები და რიგითი “რეკლამშიკები”
2016 წლის მონაცემებით Facebook ის მოგება წინა წელთან შედარებით 51%-ით გაიზარდა და $27.64 მილიარდს მიაღწია. Facebook-ის შემოსავლის 85%-ს კი რეკლამა წარმოადგენს. მომხმარებლის იდენთიფიკაციის და ტარგეტირების განსაკუთრებული საშუალებების გამო Facebook რეკლამირება საკმაოდ მიმზიდველი ხდება მარკეტერებისთვის. გარკვეულ რეგიონებში Facebook რეკლამებმა Google-ის ტექსტ რეკლამას გადააჭარბა; ამის კარგი მაგალითია საქართველო. მას შემდეგ რაც Facebook-ის რეკლამის განთავსების სივრცეებს Audience Network და Instant Articles-ს დაემატა FB, Google Display Ads-ის (GDN) კონკურენტიც გახდა. ტექნიკურ დეტალებში რომ არ ჩავიდეთ, შეიძლება ითქვას, რომ ცოტახანში Facebook ონლაინ რეკლამირების დომინანტი გახდება და ინდუსტრიის სრულ მონოპოლიზირებას მოახდენს. ეს არც სარეკლამო სივრცისთვისაა კარგი, არც ფაბლიშერებისთვის და მითუმეტეს ჩვეულებრივი მომხმარებლებისთვის. თუმცა ეს ყველაზე ცუდი ნაწილი არ არის…
აი რა არის ძალიან ცუდი – Facebook ავსტრალიის ოფისიდან გაჟონილი დოკუმენტაციებით მტკიცდება, რომ სოც. ქსელს უკვე გააჩნია მიკრო ტარგეტირების ისეთი საშუალებები, რომლითაც შესაძლებელია რეკლამის მიმართვა მომხმარებლის ემოციებისა და განწყობების მიხედვით. მარტივად რომ ვთქვათ, FB-ს ისე ღმად შეუძლია user-ის ფსიქოტიპის ანალიზი, რომ მომხმარებლის კატეგორიზირებას ახდენს, ემოციების მიხედივთ: სევდიანი, დეპრესიული, ბედნიერი, ა.შ… რეპორტში გამახვილებული იყო ყურადღება სკოლის მოსწავლეებზე, სტუდენტებსა და ახალგაზრდა პროფესიონალებზე. რაც არც არის გასაკვირი, რადგან 17-34 არის ის ასაკობრივი ჯგუფი, რომელიც ყველაზე აქტიურადაა წარმოდგენილი სოც. ქსელებში, განსაკუთრებით Facebook-ზე.
Facebook და სხვა ონლაინ პლათფორმები:
მომხმარებელთა ბაზა არის თანამედროვე სამყაროში ოქროს საბადო. ვისაც (big data) ბაზის გენერირების საშუალება აქვს, ის ავტომატურად მილიარდიანი ბიზნესის მფლობელია. შეიძლება ითქვას Facebook-ი დღეს ფლობს ყველაზე მდიდარ ბაზას, როგორც რაოდენობრივად, ასევე ხარისხობრივად. ამ რესურსის საშუალებით სოც. ქსელს ეძლევა საშუალება თითქმის ყველა სახის ონლაინ ინდუსტრია გადმოიტანოს საკუთარ პლათფორმაზე. ზედმეტია საუბარი თუ როგორ მარტივად შეუძლია ნებისმიერი სხვა სოციალური ქსელის ფუნქციების მითვისება. აი მაგალითად: 2013 წელს ცუკერბერგმა განიზრახა Snapchat-ის 3 მილიარდად ყიდვა, რაზეც უარი მიიღო. Facebook-ში იცოდნენ რა Snapchat-ის მზარდი პოტენციალის შესახებ, სხვა სტრატეგიას მიმართეს და ამ სოც. აპლიკაციის ყველა ძირითადი ფუნქციები Instagram-ზე, Facebook-ის მობილურ აპლიკაციასა და Whatsapp-ზე ჩააინტეგრირეს. მიუხედავად იმისა, რომ Facebook-მა Snapchat-ის ფუნქციების აშკარად დააკოპირა, Snapchat-ი, სამწუხაროდ, ვერ ახდენს საავტორო უფლებების დარღვევის დამტკიცებას.
დღევანდელი მდგომარებით, სოციალური ქსელი = Facebook-ს. Instagram-ი Facebook-ს ეკუთვნის, Twitter სულს ღაფავს, Snapchat-ზე მაღლა ვისაუბრეთ, Google+ მკვდრად შობილი სოც. ქსელია, Pinterest, Tumblr და Ello – არტ მიმართულებაზეა ფოკუსირებული და მათი სამომხმარებლო სეგმენტი ძალიან ვიწროა. დამატებით არსებობს შედარებით პატარა სოც. ქსელებიც, როგორცაა plag, vine, coub, თუმცა მათი ფუნქციონალი შეზუდულია და ძალიან ცოტა მომხმარებლები ყავს.
გარკვეულ რეგიონებში Facebook-ის პენეტრაცია დაბალია. თუმცა ამის მიზეზი წმინდად პოლიტიკურია. მაგალითად ჩინეთში, სახელმწიფო ბლოკავს საერაშორისო საიტებს. მიუხედავად ამისა Facebook-ის მსოფლიო დომინირება სოც. ქსელების კონტექსტში აშკარაა.
ბოლო პერიოდია Facebook-მა პროფესიული მიმართულებითაც გაიხედა. ცოტახნის წინ Facebook-ს დაემატა ახალი მედიუმი “Jobs” – ვაკანსიების განთავსების და ძიების სივრცე. ამ ქმედებით სერიოზული დარტყმა მიაყნა Linkedin-ს. ასევე, რამდენიმე თვის წინ Facebook-მა ბიზნესებს შესთავაზა ახალი ვებ-აპლიკაცია Workplace – პროექტების დაგეგმვის, მართვისა და კომუნიკაციის სივრცე. ამ ქმედებით Facebook-ი trello-ს, slack-ს და მსგავს პლატფორმებს უქმნის საფრთხეს. ჩუმად შემოიპარა FB-ზე ელ.გაყიდვების და კომერციის სისტემაც. უკვე შესაძლებელია ნივთების ყიდვა გაყიდვა Facebook ჯგუფებში და ბიზნეს გვერდებიდან. ესეც ჩვენი Ebay-ის და Amazon-ის ინდუსტრია. აშშ-ს ბაზარზე Facebook Messenger-ის აპლიკაციით შესაძლებელია P2P ფულის გადარიცხვა – ესეც Paypal-ის კონკურენტი. სოციალური ქსელის ფუნციებთან ერთად Facebook-ი ახლო მდებარე ინდუსტრიების ფუნქციებსაც აქტიურად იმატებს.
არ დაგვავიწყდეს internet.org, – Facebook-ის “CSR” პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს მსოფლიოს იმ ნაწილების ინტერნეტთან დაკავშირებას, სადაც ჯერაც არ არის წვდომა. ეს იდეა ერთი მხრივ ძალიან კარგია, თუმცა იმისთვის, რომ მომხმარებელი ამ ინტერენტს დაუკავშირდეს, აუცილებლად უნდა ჰქონდეს Facebook ანგარიში. უფასო ინტერენტი მთლად უფასოც არაა, უბრალოდ გადახდის საშუალება არა თუ ფული, არამედ (user data) მომხმარებელის მიერ გაცემული პერსონალური ინფორმაციაა.
მოკლედ რომ ვთქვათ, Facebook-ი ონლაინის, უფრო სწორედ ინტერნეტზე დომინირებას ცდილობს და ეს ჯერჯერობით გამოსდის. დასკვნის სახით მინდა ვთქვა, რომ Facebook-ს საკმაოდ ღრმად აქვს გადგმული ფესვები ჩვენს ყოველდღიურობაში. წარმატებით ითვისებს ჩვენი დროის დიდ ნაწილს, ახდენს გავლენას გადაწყვეტილებებსა და ცვლის ქცევას. აგროვებს კოლოსალურ ინფორმაციას მომხმარებელზე, რომელსაც შემდეგ იყენებს არაჯანსაღად. ზოგჯერ ვუყურებ და ტაშს ვუკრავ როგორ ოსტატურად ახერხებენ ამ ყველაფერს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ყველაფერს ვიაზრებ, დღესაც ამ სოციალურ ქსელის მომხმარებელი ვარ, ვიყენებ როგორც პირადი, ასევე სარეკლამო, საკომუნიკაციო მიზნებისთვის… მაგრამ ამ ყველაფერს ვწერ იმიტომ, რომ არ მომწონს მსგავსი დომინანტური ერთი მსოფლიო პლათფორმა და მიმაჩნია, რომ ალტერნატივები უნდა არსებობდეს. ეკონომიკის ნებისმიერ თანამედროვე სახელმძღვანელოში წაიკითხავთ მონოპოლიის მრავალ უარყოფით მხარეს. ჩვენ კი თანამედროვე სამყაროში, ყველაზე ტრენდულ და მსოფლიო მონოპოლისტურ პლათფორმის აღმშენებლობას ვუწყობთ ხელს. ალტერნატივები აუცილებელია და რაც უფრო მეტი, მით უკეთესი. დარწმუნებული ვარ, სიტყვის თავისუფლების, ინფორმაციის გავრცელების და გლობალური კომუნიკაციის საშუალებების არსებობასთან ერთად შესაძლებელია მულტი პლათფორმების არსებობაც.
ავტორი: სანდრო ხასია
