ხსნადი ყავა დღეს თითქმის ზედმეტად მარტივ პროდუქტად გვეჩვენება: ფხვნილი, ცხელი წყალი და რამდენიმე წამში მზადაა. სინამდვილეში კი მის შექმნას თითქმის ორი საუკუნე დასჭირდა, რადგან ყავის მთავარი ღირებულება სწორედ იმ არომატულ ნაერთებშია, რომლებიც დამუშავებისას ყველაზე ადვილად ქრება.
პირველი ცნობილი მცდელობა 1771 წლით თარიღდება. ლონდონელმა ჯონ დრინგმა დაფქული ყავა კარაქსა და ცხოველურ ცხიმთან აურია, გააცხელა და მიღებული მასა პატარა ნაჭრებად ჩამოაყალიბა, რომლებიც შემდეგ ცხელ წყალში უნდა გახსნილიყო. იდეა პრაქტიკული ვერ აღმოჩნდა, რადგან ცხიმი მალე ფუჭდებოდა და პროდუქტიც დიდხანს ვერ ინახებოდა.
მე-19 საუკუნეში ექსპერიმენტები გაგრძელდა. კომპანიები ყავის სქელ კონცენტრატებს ამზადებდნენ, თუმცა მათი გემო ხშირად უფრო დამწვარ სიროფს ჰგავდა, ვიდრე ყავას. პრობლემა მარტივი იყო: წყლის ხანგრძლივად ადუღება სწორედ იმ გემოსა და არომატს ანადგურებდა, რომლის შენარჩუნებაც იყო საჭირო.
პირველი ნამდვილი ხსნადი ყავის ფხვნილი 1889 წელს ახალ ზელანდიაში გამოჩნდა. სანელებლებით მოვაჭრე დევიდ სტრენგმა ყავა ცხელი ჰაერით გააშრო, ისე რომ სითხე პირდაპირ არ ადუღებულიყო. პროდუქტი უფრო მსუბუქი და გამძლე იყო, თუმცა გემო ჯერ კიდევ შორს იდგა კარგი ყავისგან.
ხსნადი ყავის პოპულარობა საბოლოოდ ომმა დააჩქარა. 1909 წელს ჯორჯ კონსტანტ ლუის ვაშინგტონმა Red E Coffee გამოუშვა და პირველი გახდა, ვინც პროდუქტი ინდუსტრიული მასშტაბით აწარმოა. პირველი მსოფლიო ომის დროს მისი თითქმის მთელი წარმოება სამხედროებმა შეიძინეს. გემო იდეალური არ იყო, მაგრამ ფრონტზე მთავარი უპირატესობა სხვა რამ გახლდათ: ჯარისკაცს ყავის მოსამზადებლად მხოლოდ ცხელი წყალი და რამდენიმე წუთი სჭირდებოდა.
შემდეგი დიდი ნაბიჯი უკვე Nescafé-ს უკავშირდება. 1929 წლის კრიზისის შემდეგ ბრაზილიაში ყავის უზარმაზარი ჭარბი მარაგი დაგროვდა. Nestlé-ს უკეთესი ხსნადი ყავის შექმნა შესთავაზეს და პროექტზე შვეიცარიელი ქიმიკოსი მაქს მორგენტალერი მუშაობდა. რამდენიმე წლის წარუმატებელი ცდის შემდეგ კომპანიამ დაფინანსებაც კი შეუწყვიტა, თუმცა მორგენტალერმა ექსპერიმენტები სახლში გააგრძელა. 1937 წელს მან საბოლოოდ მიაღწია შედეგს.
მისი მეთოდი ყავის ექსტრაქტის წვრილ წვეთებად შესხურებასა და ცხელი ჰაერით ძალიან სწრაფად გაშრობას ეფუძნებოდა. ასე წყალი წამებში ორთქლდებოდა და ყავა ფხვნილად იქცეოდა. პროდუქტი 1938 წელს Nescafé-ს სახელით გამოვიდა და პირველი წლის მარაგი სულ ორ თვეში გაიყიდა. მეორე მსოფლიო ომმა მოთხოვნა კიდევ უფრო გაზარდა, განსაკუთრებით ამერიკელ სამხედროებში.
1950-იან წლებში Nestlé-მ რეცეპტი კიდევ გააუმჯობესა და შეძლო 100%-იანი ყავის ფხვნილის წარმოება დამატებითი ნახშირწყლების გარეშე. მალე ინდუსტრიამ კიდევ ერთი ტექნოლოგია აითვისა: გაყინვით გაშრობა. ყავის ექსტრაქტს დაახლოებით მინუს 40 გრადუსამდე ყინავდნენ, შემდეგ კი ვაკუუმში ყინულს პირდაპირ ორთქლად გარდაქმნიდნენ.
ეს მეთოდი არომატს გაცილებით უკეთ ინარჩუნებდა. კვლევის მიხედვით, გაყინვით გაშრობისას ყავის აქროლადი არომატული ნაერთების დაახლოებით 77% რჩებოდა, ჩვეულებრივი შესხურებით გაშრობისას კი 57%. მინუსი ფასი იყო: პროცესი საათებს გრძელდებოდა და ძვირადღირებულ მოწყობილობას საჭიროებდა, ამიტომ უფრო იაფი მეთოდი დღემდე ფართოდ გამოიყენება.
დიდი ხნის განმავლობაში ხსნადი ყავა ძირითადად სწრაფ, იაფ და პრაქტიკულ ალტერნატივად ითვლებოდა. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში კი პრემიუმ ხსნადი ყავის ბაზარიც გაჩნდა. თანამედროვე მწარმოებლები ცდილობენ არომატის დაკარგული კომპონენტები დამუშავების ადრეულ ეტაპზე შეაგროვონ და ბოლოს ისევ დაამატონ, ზოგი კომპანია კი გაშრობას საერთოდ გვერდს უვლის და ძლიერ კონცენტრირებულ ყავას ძალიან დაბალ ტემპერატურაზე სწრაფად ყინავს.
Starbucks-მაც სცადა პრობლემის სხვა გზით გადაჭრა. 2009 წელს გამოშვებულ VIA Ready Brew-ში ხსნად ყავას ძალიან წვრილად დაფქული მოხალული ყავის ნაწილაკებიც დაემატა, რათა სასმელს უფრო მეტი სიმკვრივე და ჩვეულებრივ ყავასთან მიახლოებული შეგრძნება ჰქონოდა.
ხსნადი ყავის განვითარება საბოლოოდ არა ერთ გამოგონებას, არამედ ასწლეულზე გადაჭიმულ ტექნიკურ გაუმჯობესებებს დაეყრდნო. მთავარი ამოცანა ყოველთვის ერთი იყო: ყავისგან წყალი მოეშორებინათ ისე, რომ თავად ყავა არ დაეკარგათ.
დღეს ის შეიძლება ყავის მოყვარულისთვის საუკეთესო არჩევანი ისევ არ იყოს, მაგრამ მისი წარმატების მიზეზი უცვლელია. მაშინ, როცა დრო, აღჭურვილობა ან შესაძლებლობა შეზღუდულია, რამდენიმე კოვზი ფხვნილი და ცხელი წყალი საკმარისია. სწორედ ამ სიმარტივის მიღმა იმალება ხსნადი ყავის საკმაოდ რთული ისტორია.
