in

სტიქიური უბედურება საინფორმაციო სივრცეში!

word of mouth 1Word Of Mouth – სად თუ არა საქართველოში, სადაც კომუნალური ბინები იმაზე მეტი იყო, ვიდრე კერძო სახლი და მჭიდროდ დასახლებული მეზობლები ერთმანეთის ცხოვრებას განიხილავდნენ და არჩევდნენ დეტალებში. სად თუ არა სოციალურ ქსელში, რომელშიც შარშანდელი მონაცემებით ზრდასრული თბილისელების 54% აქტიურობს, მათ შორის 45% facebook-ში (წყარო: http://act-gr.com/geo/index/news/847). შესაბამისად, სოციალური ქსელის საინფორმაციო გავლენა საკმაოდ დიდია ჩვენზე. ინფორმაციის თუ დეზინფორმაციის გავრცელების თვალსაზრისით ამ შესაძლებლობას ხელიდან არ უშვებენ არც კონკურენტები, არც პოლიტიკურად ანგაჟირებული მომხმარებლები, არც ზოგადად ჩვენი მეგობრები. ჩვენც კი… ჩვენც ასე ვიქცევით.

pasha-statiebi
pasha-statiebi

ინფორმაციის ზეპირი გავრცელება არაოფიციალური არხების მეშვეობით თამაშობს გაცილებით დიდ როლს ადამიანის ცხოვრებაში, ვიდრე ეს ერთი შეხედვით ჩანს. მაგალითად, ჯერ კიდევ 60-იან წლებში, კენედის მკვლელობის შემდეგ ჩატარებული გამოკითხვების თანახმად, გამოკითხულთა 50%-მა ტრაგედიის შესახებ გაიგეს სხვა ადამიანებისაგან და არა მასმედიიდან. ჭორიკნობა – ეს ის ქართული რეალობა და მოვლენაა, რომელზეც ბავშვები „ბასტი-ბუბუში“-ც კი მღერიან (სიმღერა „ჭორიკანა ვარსკვლავი“).

რატომ ვერ ვაჩერებთ ენას?

ჩვენ ვავრცელებთ დეზინფორმაციას და გადაუმოწმებელ ინფორმაციას მაშინაც კი, როცა მეტწილად ვენდობით ინტუიციას და ვიცით, რომ აღწერილი მოვლენა სიცრუეა. თუმცა, ინფორმაციის დადასტურების ან უარყოფის სურვილი იმდენად დიდია, რომ ამას ქვეცნობიერად ვაკეთებთ. ეს ჭორისთვის და მოარული ხმისთვის დამახასიათებელი თვისებაა. ჭორი და მოარული ხმა – თვითტრანსლირებადი შეტყობინებაა. სიტუაციისთვის წინააღმდეგობის გაწევა ყოველთვის ვერ შეაკავებს და ვერ შეაფერხებს ჭორის გავრცელებას. თვითტრანსლირებადი შეტყობინება ისეთია, რომ მისი შეკავება საკუთარ თავშიც რთულია – ადამიანი ნებისმიერ შემთხვევაში ცდილობს გადასცეს ჭორი სხვას და გადაცემის შემდეგ განიცდის გარკვეულ შვებას. არსებობს მითი მეფე მიდასზე, რომელსაც ჰქონდა ვირის ყურები. როდესაც ამის შესახებ შეიტყო მისმა დალაქმა, პირზე ხელებაფარებულმა მიირბინა მდინარესთან, მის მახლობლად გათხრილ ორმოსთან, შიგ ჩახტა და ჩუმად წარმოსთქვა „მეფე მიდასს ვირის ყურები აქვს“, რის შემდეგ დიდი შვება იგრძნო და ორმო მიწით ამოავსო. თქვენც გაიხსენეთ ისეთი შემთხვევა, როდესაც მეგობარმა გაგანდოთ თავისი საიდუმლო ან წუხილი და აღნიშნა, რომ ეს მხოლოდ თქვენ გითხრათ და თან გთხოვათ არავისთან მოგეყოლათ. ამის შემდეგ კიდევ რამდენ საერთო მეგობარს მოუყევით მომხდარის შესახებ?

რატომ ვრცელდება ჭორი ელვისებურად?

1967 წელს ამერიკელმა ფსიქოლოგმა სტენლი მილგრემმა ჩაატარა ექსპერიმენტი – მან დააგზავნა 300 კონვერტი შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით, მიმღებს უნდა გადაეცა კონვერტი ერთადერთი ადამიანისთვის, რომელიც ცხოვრობდა ბოსტონში. ერთადერთი სავალდებულო პირობა ამ ექსპერიმენტის დროს იყო ის, რომ კონვერტი ხელიდან-ხელში უნდა გადაცემულიყო მხოლოდ ნაცნობების მეშვეობით. შედეგებით დადგინდა, რომ თითოეულმა ამანათმა საშუალოდ 5 ადამიაინს ხელში გაიარა, სანამ მივიდა ადრესატამდე, ანუ გაიარა დაყოფის 6 დონე, ან ხატოვნად რომ ვთქვათ – 6 ხელის ჩამორთმევა.

2003 წელს ანალოგიური ექსპერიმენტი ჩაატარეს კოლუმბიის უნივერსიტეტის მეცნიერ-სოციოლოგებმა, რომლებმაც გამოიყენეს ელ-ფოსტის შესაძლებლობები. ათასობით მოხალისეს შესთავაზეს 18 ადამიანის პოვნა, რომელთა შესახებ ცნობილი იყო მხოლოდ მათი სახელი, გვარი, პროფესია, საცხოვრებელი ადგილი, განათლება. პირველი წარმატებული შედეგი იყო ერთ-ერთი ობიექტის პოვნა ციმბირში, რომელზეც გავიდა ავსტრალიელი მოხალისე მხოლოდ 4 მეილის დაგზავნის შედეგად.

ასეთივე მასშტაბური კვლევა ჩაატარა „მაიკროსოფტმა“ 2008 წელს, რომელმაც გაანალიზა უამრავი მონაცემი და დაასკვნა, რომ MSN-ის 243 მლნ მომხმარებლიდან თითოეულს შეეძლო მეორესთან დაკავშირება 6,6 „ნაბიჯის“ გავლის შედეგად. ამრიგად 6 ხელის ჩამორთმევის თეორია კიდევ ერთხელ დადასტურდა.

შესაბამისად, დადასტურდა ის ფაქტიც, რომ ინფორმაციის გავრცელება ან მოპოვება დღეს ელვისებურად ხდება, რაც ჭორების გავრცელების თვალსაზრისით გასათვალისწინებელი ფაქტორია. როგორც ამას ხშირად წერენ, 6 ხელის ჩამორთმევის თეორიამ განიცადა ტრანსფორმაცია 6 კლიკის თეორიაში. სოციალური ქსელების წყალობით დღეს ყველაფერი გამარტივდა.

როგორ კვდება ჭორი?

არსებობს ჭორების ძირითადი კანონი, რომელიც ჯერ კიდევ 1947 წელს წარმოადგინეს ამ სფეროში კვლევების პიონერებმა ოლპორტმა და პოსტმენმა, რომლის თანახმად ჭორის ინტენსივობა/ძალა იმყოფება უშუალო დამოკიდებულებაში მოვლენის მნიშვნელოვნებასა და გაურკვევლობასთან: R=ia, სადაც R – Rumor/ჭორი, I – importance/მნიშვნელოვნება და a – ambiguity/ორმნიშვნელოვნება. ავტორები აღნიშნავენ, რომ თუ მნიშვნელოვნება ან ორმნიშვნელოვნება არ არის, მაშინ ჭორი კვდება. მხოლოდ გაურკვევლობას არ შეუძლია ჭორის ჩაშვება.

ჭორი არის ოფიციალური ინფორმაციის, ოფიციალური წყაროს ალტერნატივა. ცნობილი სოციოლოგის, ნ. სმელსერის აზრით, თუ ოფიციალურ ტექსტს ყავს ავტორი, ჭორი პრინციპულად ანონიმურია და როგორც კი მოხდება ავტორის ან წყაროს იდენტიფიცირება, ადვილი ხდება ჭორის გაბათილება, ან გავრცელების შეზღუდვა. ხშირ შემთხვევაში ავტორიტეტი განსაზღვრავს ინფორმაციის სანდოობას (აქ შეიძლება ისიც ითქვას, რომ კომუნიკაცია ხდება შინაარსისა და დამოკიდებულების დონეზე, ამასთან პირველს განსაზღვრავს მეორე და თუკი წყაროსადმი გვაქვს უარყოფითი დამოკიდებულება, რაც არ უნდა თქვას მან, სრული ჭეშმარიტებაც რომ იქადაგოს, მის მიმართ უფრო კეთილგანწყობილი ვერ გავხდებით). მაგალითად, აქსიომატური პრინციპის თანახმად, ცრუ შეტყობინება მომავალი სანდო წყაროსგან ამცირებს ნდობის დეფიციტს მაშინ, როდესაც სანდო ინფორმაცია ისეთი წყაროსგან, რომლის მიმართაც აუდიტორიას არ გააჩნია კეთილგანწყობა, დეფიციტს ინარჩუნებს. თუმცა თუ ინფორმაცია არის მცდარი, ან ავტორიტეტი დეზინფორმაციის ტირაჟირებას ეწევა, ამ აქტივობით მხოლოდ მისი დისკრედიტაცია მოხდება და მისი მხრიდან შემდგომი საინფორმაციო აქტივობა დაკარგავს როგორც აზრს, ისე სანდოობას – ინფორმაციის გავრცელება მოხდება ერთჯერადად. ასეთი ერთჯერადი კომუნიკატორები ძირითადად პოლიტიკური პროპაგანდისტების რიგებში მსახურობენ და ფაქტობრივად საინფორმაციო კამიკაძეების როლს ასრულებენ – მოაქვთ თქვენამდე „ბომბა“ ინფორმაცია, რის შემდეგ მათ არსებობას მნიშვნელობა ეკარგება. მისია შესრულებულია – თვითგანადგურების დროა (იდენტიფიცირების შემდეგ fake account თავისთავად კარგავს აზრს და ნადგურდება).

ქართული რეალობიდან შეგვიძლია გავიხსენოთ საქართველოში ყველაზე ფეხმოკიდებული ფასტფუდის – შაურმის წინააღმდეგ წამოწყებული კამპანია. გახსოვთ ეს ქეისი? „ვირის შაურმა“? ვირის ხორცისგან დამზადებული შაურმა? ხალხური ზეპირსიტყვიერების არ იყოს, ამ შემთხვევამ ხელი შეუწყო უამრავი ანეკდოტის შექმნას, მათ შორის „იყიდე 4 შაურმა და ააწყვე მაგდანას ლურჯა“. რომ არა შაურმის მიმართ არსებული კითხვები (რა ხორცით მზადდება, რამდენად უსაფრთხოა, ვის შემოაქვს, საიდან და ა.შ.) და მისი ავ-კარგიანობის შესახებ არსებული ეჭვები, საზოგადოება არ აიტაცებდა ასე ადვილად ამ ჭორს. Youtube-ზე რამდენიმე „მამხილებელი“ ვიდეოც დევს, თუ როგორ დარბის საშაურმე ხორცზე თბილისის ქუჩებში გაწვრთნილი ვირთხა… ამ ქვეთავში უკვე ვახსენეთ, რომ ჭორის გავრცელება დამოკიდებულია მოვლენის მნიშვნელოვნებასა და გაურკვევლობასთან. თუ მნიშვნელოვნება ან ორმნიშვნელოვნება არ არის, მაშინ ჭორი კვდება. მხოლოდ გაურკვევლობას არ შეუძლია შეუწყოს ხელი ჭორის გავრცელებას. რა უნდა ექნათ საშაურმეებს? ის, რაც გააკეთა ერთ-ერთმა მათგანმა – წარადგინა ხორცის სანიტარიული შემოწმების დამადასტურებელი საბუთი; აჩვენა სამზარეულო, რომელშიც დაცულია ჰიგიენისა და უსაფრთხოების ნორმები; ალაპარაკა ხელმძღანელი (თქვენი კომენტარის ინტეგრირება ნეგატიურ მასალაში ამავე ნეგატივის განეიტრალების, ან მისი შემცირების წინაპირობაა) და ეს ყველაფერი ტელესიუჟეტში… რა თქმა უნდა, ვირის წიხლისგან ამ ობიექტმაც იზარალა, მაგრამ აწი მომხმარებელს აქვს არჩევანი – შეიძინოს შაურმა გაურკვეველ ადგილას თუ იქ, სადაც შაურმას ამზადებენ შემოწმებული ხორცით და დაცულია ჰიგიენის ნორმები. ამ შემთხვევაში არსებულ კითხვებზე საზოგადოებამ მიიღო მეტ-ნაკლებად ამომწურავი პასუხი და ჭორმა, ყოველ შემთხვევაში ამ ობიექტთან მიმართებაში, დაკარგა ძალა.

word of mouth 3რატომ არ იტაცებენ ყველა ჭორს?

ჭორის განხილვის შემთხვევაში, განსაკუთრებით კი ინფორმაციის გავრცელების თვალსაზრისით, არსებითია ისეთი ფაქტორის გარჩევა, როგორიც არის სქესი – გენდერული ნიშნით ჭორის ინტეგრირება საკომუნიკაციო აქტივობაში. არსებობს ჭორების კლასიფიკაციისადმი რამდენიმე მიდგომა. რუსი სპეციალისტი ა. დმიტრიევი აღნიშნავს, რომ „ინდივიდების ხარისხობრივი მაჩვენებელის მიხედვით ჭორს აქვს თავისი მახასიათებელი. მაგალითად, მამაკაცები ქალებზე უფრო მეტად ავლენენ მიდრეკილებას აიტაცონ და გაავრცელონ ისეთი სახის ჭორი, როგორიც არის პოლიტიკური სიახლე, ახალი ამბები (ოფიციალური და არაოფიციალური), ხოლო ქალები, განსაკუთრებით პატრიარქალურ საზოგადოებაში, ინტერესდებიან და ავრცელებენ ჭორებს ტანსაცმელზე, პროდუქტთან, ფასების ზრდასთან თუ კლებასთან, ოჯახურ ცხოვრებასთან და საყოფაცხოვრებო ტექნიკასთან დაკავშირებით. ეს დებულება შეესაბამება ჩვენ საზოგადოებაში ქალის როლის აღქმას, რომელიც ნელ-ნელა, საბედნიეროდ, იცვლება. ჩვენ ვლაპარაკობთ სტერეოტიპულ აღქმაზე და წარმოდგენაზე, რომელიც ხელსაყრელია ინფორმაციის გავრცელებისა და მართვის თვალსაზრისით. მაგალითად, ჭორის ფორმირების დროს ძირითადი ფსონი კეთდება საზოგადოებაში მამაკაცისთვის და ქალისთვის მინიჭებულ როლზე. სამაგალითოდ შეიძლება მოვიყვანოთ ე.წ. „ვილენჟუფის ფურცლების“ ჭორის გავრცელების შემთხვევა (ვილენჟუფი – პარიზის შემოგარენში არსებული პატარა ქალაქი იყო, რომლის ჰოსპიტალიც განთქმული იყო ონკოლოგიური დაავადებების სფეროში ჩატარებული გამოკვლევებით). ლაპარაკია იმ ჭორზე, რომელსაც საფუძველი ჩაეყარა საფრანგეთში მე-20 საუკუნეში – 1976 წელს და რომელიც მიზნად ისახავდა ისეთი მსხვილი კომპანიების რეპუტაციის შერყევას, როგორიცაა: „კოკა-კოლა“, Cadbury-Schweppes, Martini, Gervais-Danon და სხვა. საინფორმაციო ფურცლებში აღნიშნული ინფორმაციის თანახმად, ზემოხსენებული ბრენდების პროდუქცია შეიცავდა მინარევებს, რომელიც, მიუხედავად მათი ფართო გამოყენებისა საფრანგეთში, რეალურად შეიცავდნენ ტოქსიკურ ნივთიერებას. საინფორმაციო ფურცლები მიზნად ისახავდა მომხმარებლებში უკმაყოფილების წარმოქმნას, რომელიც უნდა გამოხატულიყო შემდგომში ამ კომპანიების პროდუქციის ბოიკოტირებაში.

უდაოდ, სიმსივნე, შხამი, ან შხამქიმიკატები და საკვები პროდუქტი – ყველაზე მნიშვნელოვანი და ფაქიზი თემაა, მით უფრო თუ ის უკავშირდება ბავშვებს. ამრიგად, მეტ-ნაკლებად გამოიკვეთა ამ ჭორის ერთ-ერთი მთავარი სამიზნე ჯგუფი – საფრანგეთის მოსახლეობის ის ნაწილი, რომელიც პასუხისმგებელია ბავშვის კვებაზე და მის ჯანმრთელობაზე ოჯახში. 1983 წელს საფრანგეთში ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად მკვლევარებმა აღმოაჩინეს მნიშვნელოვანი დამოკიდებულება ფურცლების მოცვასა და ოჯახში მცირეწლოვანი ბავშვების არსებობას შორის. ვინაიდან საინფორმაციო ფურცლებიდან დედებს მოუწოდებდნენ ბავშვებში პოპულარული ბრენდების პროდუქციის ბოიკოტისკენ, შესაბამისად, ჭორმა მეტწილად მოიცვა დედები, რომლებსაც ჰყავდათ არამხოლოდ ამ ასაკის შვილები, არამედ ზემოხსენებული ბრენდის ლოიალური წევრები. „იფიქრეთ თქვენ შვილებზე!“ – მოუწოდებდნენ საინფორმაციო ფურცლებიდან. ამის შემდეგ, ჩატარებულმა გამოკითხვის შედეგმა ცხადჰყო, რომ საფრანგეთში დიასახლისების დაახლოებით 50% მოექცა არსებული ჭორის ზეგავლენის ქვეშ.

ექსპერტების აზრით, ამ სეგმენტზე ზემოქმედება ჭორით / მოარული ხმით ავტორის მიერ მიღებული სტრატეგიული გადაწყვეტილება იყო, რადგან მან ზუსტად იცოდა, რომ კეთილშობილი და მზრუნველი ბუნებიდან გამომდინარე ქალები, მით უმეტეს დედები, თავის ვალად თვლიდნენ ახლობლებისთვის – ნათესავებისთვის, მეზობლებისთვის, მეგობრებისთვის, კოლეგებისთვის პოტენციური საფრთხის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას. ამრიგად ისინი ზრდიდნენ ჭორის გავრცელების არეალს და აფართოვებდნენ მის საზღვრებს.

ჩვენ არ ვიქცევით ასე? საფრთხის არსებობის შემთხვევაში ქვეცნობიერ დონეზე გვერთვება განგაშის სიგნალი და თითოეული ჩვენთაგანი სწორედ ასე მოქმედებს – „ვთაგავთ“ მეგობრებს, ვაზიარებთ მათ გვერდზე საინტერესო ინფორმაციას, ვზრდით იმ ჭორის გავრცელების არეალს, რომელმაც უკვე იმოქმედა ჩვენზე. წინააღმდეგ შემთხვევაში ასე არ ვიმოქმედებდით.

Word Of Mouth – სად თუ არა საქართველოში, სადაც კომუნალური ბინები იმაზე მეტი იყო, ვიდრე კერძო სახლი; სადაც დედაქალაქის ზრდასრული მოსახლეობის 54% სოციალურ ქსელში აქტიურობს; სადაც მალე ინტერნეტი მაღალმთიან რეგიონის თითქმის ყველა სოფელში შეაღწევს და ჭორები ჯერ კიდევ „უმანკო“ ადამიანების გონებასაც დაიპყრობენ, რომელთაც აქამდე სულ არ ადარდებდათ, აქვს თუ არა მსახიობს სილიკონის ტუჩი, რა მიზეზით მიატოვა ვიღაც რესტორნის მომღერალმა მეუღლე და დაფოტოშოპებულია თუ არა ეკა ბესელიას ფოტოები.



“Mountain” – პროვოკაციული პრინტების სერია

ACT-ში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა